اعلاميه اي كه مجمع عمومي سازمان ملل متحد در 10 دسامبر 1948 ( 19 آذر 1327 ) تصويب كرد و از كليه كشورهاي عضو سازمان دعوت كرد كه متن آن را منتشر كنند، و موجبات پخش و انتشار و تفسير آن را ، مخصوصاً در مدارس و مو سسات تربيتي  فراهم سازند. اساس اين اعلاميه ، كه به تصديق دولت ايران نيز رسيده است. همان اعلاميه حقوق بشر است كه در مقدمه ي قانون اساسي 1791 فرانسه گنجانده شده . اعلاميه حقوق بشر شامل يك مقدمه و 30 ماده به اين شرح است :

   مقدمه  

  ازآنجا كه شناسائي حيثيت ذاتي تمام اعضاي خانواده ي بشري و حقوق يكسان و انتقال ناپذير آنان  اساس آزادي و عدالت و صلح جهاني است .

  از آنجا كه عدم شناسايي و تحقير حقوق بشر منتهي به اعمال وحشيانه اي شده است كه روح بشريت را به عصيان واداشته و ظهور دنيايي كه در آن افراد بشر در بيان عقيده آزاد و از ترس و فقر فارغ باشند، بالاترين آمال بشر اعلام شده است .

  از آنجا كه اساساً حقوق انساني را بايد با اجراي قانون حمايت كرد تا بشر به عنوان آخرين علاج مجبور به قيام بر ضد ظلم و فشار نشود.

  از آنجا كه اساساً لازم است توسعه ي روابط دوستانه بين ملل را تشويق كرد.

  از آنجا كه مردم ملل متحد ايمان خود را به حقوق اساسي بشر و مقام و ارزش فرد انساني و تساوي حقوق مرد و زن مجدداً در منشور اعلام كرده اند و تصميم راسخ گرفته اند كه به پيشرفت اجتماعي كمك كنند و در محيطي آزادتر وضع زندگي بهتري به وجود آورند .

  از آنجا كه دول عضو متعهد شده اند كه احترام جهاني و رعايت واقعي حقوق بشر و آزاديهاي اساسي را با همكاري سازمان ملل متحد تأمين كنند.

  از آنجا كه حسن تفاهم مشترك نسبت به اين حقوق و آزاديها براي اجراي كامل اين تعهد كمال اهميت را دارد.

  مجمع عمومي اين اعلاميه ي جهاني حقوق بشر را آرمان مشترك تمام مردم و ملل اعلام مي كند تا جميع افراد و همه ي اركان اجتماع اين اعلاميه را دايماً در نظر داشته باشند و مجاهدت كنند كه با تعليم و تربيت احترام به اين حقوق و آزاديها توسعه يابد و با تدابير تدريجي ملي وبين المللي شناسائي و اجراي واقعي و حياتي آنها ، چه در ميان ملل عضو و چه در بين كشورهايي كه در قلمرو آنها هستند ،تأمين گردد. 

 اصل 2  

  (1) هر كس مي تواند بدون هيچگونه تمايز ، مخصوصاً از حيثيت نژاد ، رنگ ، جنس ، زبان ، دين ، عقيده سياسي يا هر عقيده ديگر ، و همچنين مليت ، وضع اجتماعي ، ثروت ، ولادت و يا هر موقعيت ديگر ، از تمام حقوق و آزاديهايي كه در اعلاميه ي حاضر ذكر شده است ، بهره مند گردد.

  (2) بعلاوه هيچ تبعيضي به عمل نخواهد آمد كه مبتني بر وضع سياسي ، اداري و قضايي يا بين المللي كشور يا سرزميني باشد كه شخص به آن تعلق دارد ، خواه اين كشور مستقل ، تحت قيموميت يا غير خود مختار بوده يا حاكميت آن به شكلي محدود شده باشد.

  اصل 6  

  هر كس حق دارد كه شخصيت حقوقي او در همه جا به عنوان يك انسان در مقابل قانون شناخته شود.

  اصل 8   

  در برابر اعمالي كه به حقوق اساسي فرد تجاوز كند و آن حقوق را قانون اساسي يا قانون ديگري براي او شناخته باشد ، هر كس حق رجوع مؤثر به محاكم ملي صالح دارد.

  اصل 10  

  هر كس با مساوات كامل حق دارد كه دعوايش در دادگاهي مستقل و بي طرف ، منصفانه و علني رسيدگي شود و چنين دادگاهي در بارۀ حقوق و الزامات او يا هر اتهام جزايي كه به او توجه پيدا كرده باشد تصميم بگيرد.

  اصل 14

  (1)هر كس حق دارد در برابر تعقيب ، شكنجه و آزار پناهگاهي جستجو كند و به كشورهاي ديگر پناهنده شود.

  (2) در موردي كه تعقيب واقعاً مبتني به جرم عمومي و غير سياسي يا رفتارهايي مخالف با اصول و مقاصد ملل متحد باشد، نمي توان از اين حق استفاده كرد.

   اصل 16

  (1) زنان و مردان بالغ حق دارند بدون هيچگونه محدوديت از نظر نژاد ، مليت ، تابعيت يا مذهب ، با هم ديگر زناشويي كنند و تشكيل خانواده دهند. در تمام مدت زناشويي و هنگام انحلال آن ، زن وشوهر در كليه امور مربوط به ازدواج داراي حقوق مساوي هستند.

  (2) ازدواج بايد با رضايت كامل و آزادانه ي زن و مرد واقع شود.

  (3) خانواده ركن طبيعي و اساسي جامعه است و حق دارد از حمايت جامعه و دولت بهره مند شود.

  اصل 18

   هر كس حق دارد از آزادي فكر ، وجدان ، و مذهب بهره مند شود. اين حق متضمن آزادي تغيير مذهب يا عقيده و همچنين متضمن آزادي اظهار عقيده  وايمان  است و نيز شامل تعليمات مذهبي و اجراي مراسم ديني است .هر كس مي تواند از اين حقوق منفرداً يا مجتمعاً به طور خصوصي يا عمومي بر خوردار باشد.

  اصل 20

  (1) هر كس حق دارد آزادانه مجامع و جمعيتهاي مسالمت آميز تشكيل دهد.

  (2) هيچكس را نمي توان مجبور به شركت در اجتماعي كرد.

  اصل 22  

   هر كس به عنوان عضو جامعه حق امنيت اجتماعي دارد و مجاز است از راه مساعي ملي و همكاري بين المللي حقوق اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي خود را كه لازمه مقام و رشد آزادانه ي شخصيت اوست ، با رعايت تشكيلات و منابع هر كشور به دست آورد.

   اصل 24

  هر كس حق استراحت و فراغت و تفريح دارد ، به خصوص به محدوديت معقول ساعات كار و مرخصي هاي ادواري با اخذ حقوق ذيحق است.

  اصل 26

  (1) هركس حق دارد از آموزش و پرورش بهره مند شود.آموزش و پرورش لااقل تا حدودي كه مربوط به تعليمات ابتدايي و اساسي است،بايد مجاني باشد.آموزش ابتدايي اجباري است. آموزش حرفه اي بايد عموميت پيدا كند و آموزش عالي بايد با تساوي كامل به روي همه باز باشد تا همه بنا به استعداد خود بتوانند از آن بهره مند گردند.

 (2) آموزش و پرورش بايد طوري هدايت شود كه شخصيت انساني هر كس را به حد كمال رشد آن برساند و احترام به حقوق و آزاديهاي بشر را تقويت كند. آموزش و پرورش بايد حسن تفاهم، گذشت، واحترام به عقايد مخالف و دوستي بين ملل و جمعيتهاي نژادي يا مذهبي و همچنين توسعه ي فعاليتهاي ملل متحد را در راه حفظ صلح تسهيل نمايد.

 (3) پدر و مادر در انتخاب نوع آموزش و پرورش فرزندان خود نسبت به ديگران اولويت دارند.

   هر كس حق دارد برقراري نظمي را بخواهد كه از لحاظ اجتماعي و بين المللي حقوق و آزادي هايي را كه در اين اعلاميه ذكر گرديده است تأمين كند و آنها را به عمل بگذارد.

   اصل 30

   هيچيك از مقررات اعلاميه ي حاضر نبايد طوري تفسير شود كه متضمن حقي براي دولتي يا جمعيتي يا فردي باشد كه به موجب آن بتواند هر يك از حقوق و آزادي هاي مندرج در اين اعلاميه را از بين ببرد و يا در آن راه فعاليتي بكند.

   منبع : فرهنگ سياسي  - داريوش آشوري    چاپ يازدهم  1357