تاریخ اسلام:
در میانه اسطوره و اتوپیا
سوسن شريعتي
دیندار امروز، در برگزاری بزرگداشت هایی که به برهه های
تراژیک و یا سمبلیک تاریخ مذهب اش مربوط می شود به یک
تناقض دچار است : از یک سو دوست دارد ، توقع دارد به یمن
این همنشینی در محضر همدیگر، در محضر درد و شادی
یکدیگر، برای لحظاتی ، از این لحظات تکراری روزمره فاصله
بگیرد و فراموش کند و از سوی دیگر می خواهد به یاد آورد.
از یک سو، در جستجوی اشکال متفاوت تداوم بخشیدن به یک
حقیقت تاریخی است و از سوی دیگر خواهان تداوم بخشیدن به
کیفیت عاطفی دینداری .
نقش آئین و مناسک و مجالس دینی سنتی که ریشه دارتر و
قدیمی تر است روشن است و قابل تبیین اما بزرگداشت هایی
که آگاهانه وجهه آئینی آن کم رنگ تر می شود چه فایده ای
دارند به دنبال چه چیز هستند؟ به دنبال ذکر اند و
فراموش نکردن؟ شناخت و گرفتن مدل؟ تضمین نوعی تداوم
تاریخی؟وصل کردن این زمان به آن زمان؟ ایجاد حسرت و در عین
حال گریستن بر آن عصر از دست رفته ؟
شریعتی چهل سال پیش در چنین شب هایی به ما نشان داد که ما
می توانیم جور دیگری باتاریخ شیعه نسبت برقرار کنیم.
نشان داد که می توانیم سوگوار باشیم اما گریان نه، داغدار
باشیم اما منفعل نه. به یاد آوریم و فراموش نکنیم . نشان
داد که داشتن درد نباید پرسش را تعطیل کند و اینکه ما
مجبوریم به اشکال دیگر تداوم یک حقیقت تاریخی بیندیشیم.
اما امروز، به خصوص امروز می شود پرسید آیا این گونه نگاه
موفق بود ؟آیا به این توصیه ها گوش داده شد و یا اصلاً
شانس اینکه به گوشی بنشیند را دارد؟
موضوع سخن همین است . همین دوگانگی ای که ما در بزرگداشت
های مذهبی به آن دچاریم . همین مایی که هر دو را می
خواهیم ، هم زنده نگهداشتن یک سوگ و یک حسرت و هم دامن زدن
به یک امید، شناخت و اراده ای برای تغییر.در میانه این
حسرت و آن امید ، با امروز رابطه ای برقرار کرده ایم معلق.
یکی از سلسله پارادوکس هایی که روشنفکران دینی را به آن
دچار می بینند، برخورد اینان است با تاریخ، تاریخ مذهب و
در اینجا تاریخ اسلام. اینها در میانه دو اتهام هستند و از
دو سو : هم از سوی دینداران و هم از سوی عالمان،
آکادمیسین ها . از یک سو:
-
اسطوره زدایی، افسون زدایی از تاریخ اسلام و چهره های
مقدس:
-
نگاه
انقادی به تاریخی که مسلمانان برای خود تعریف کرده
اند.
-
نگاه انتقادی به اسناد. نگاه انتقادی به وجدان تاریخی مومن
که گسسته است و گزینش گر.
-
انسان ماورایی را به جای ماورای انسان نشاندن
-
.و
از سوی دیگر:
2- برخورد اسطوره ای با تاریخ.
منزوی کردن یک دوره از تاریخ اسلام و ایده آلیزه کردن آن
.
با ساخت و ساز یک اسطوره تحقق یافته، (اسلام اولیه،
مدینه فاضله و....) یک اتوپیای هنوز نیامده را طرح اندازی
کردن . یک حسرت دیروزی را به یک امید پس فردایی پیوند زدن.
برخورد ابزاری با تاریخ یکی از معانیش این است که یک اراده
سیاسی ، یا اجتماعی و یا ایدئولوژیک باعث می شود که از
همان آغاز برای مشروعیت بخشیدن به یک پروژه اتوپیک به
دنبال تبارسازی باشد ، به دنبال اسطوره های موسس .
انتقاد
اولی نسبی کردن امر مطلق است و انتفاد دومی امر مطلق را
به حوزه های نسبی زندگی کشاندن. برخورد ابزاری با تاریخ
.
این نقد دوگانه ، حداقل دو پرسش را همچنان مشروعیت می
بخشد:
:
1- پرسش اول
: رویکرد تاریخی به مذهب چه سودی، چه نقشی می تواند در دین
ورزی ما بازی کند؟ چه اثری می تواند در وجدان مذهبی ما
بگذارد؟ یعنی اینکه اصلاً ما بدانیم یا ندانیم ، در هر حال
سوگواریم و داغدار و غرضمان از یادآوری تراژدیها، پیوند
خوردن با یک زمان قدسی است ، استحاله عاطفی است ، شناور
شدن، غوطه خوردن نه در حوضچه اکنون که در حوضچه فراموشی
است. رویکرد مومنانه خواهد گفت:
تو می خواهی مرا از منابع ایمان بخش و الهام بخشم بگیری،
نسبتم را با زمان قدسی قطع کنی و دست آخر دنیای مرا
سکولاریزه کنی.
متخصصین روانشناسی جمعی می توانند اثبات کنند که به دلی
که پر است نمی توان توصیه کرد که گریه نکن، و جامعه شناسان
مذهب خواهند گفت که یکی از وجوه اصلی وجدان مذهبی ، داشتن
وجدان معذب نیازمند سوگوار است ، سوگوار یک وضعیت از دست
رفته و نمی شود با تزریق اطلاعات ، خیالش را کنترل کرد که
به دوردست های اسطوره ای نرود، همینجا و هم اکنون بایستد
و به زیر پایش نگاه کند. در این استحاله عاطفی که طی مناسک
و مراسم مذهبی اتفاق می افتد دینداربه دینداری خود بیشتر
اطمینان می کند تا در گوش سپردن به اصل حادثه. در این
نگاه، دیگر حادثه نیست که مهم است. حادثه بهانه ای ،
فیلتری می شود که مومن با امروزش رابطه برقرار کند ،
بگرید. اصلاً محتوی مهم نیست . مناسک و آئین این زمان
قدسی بی زمان و بی مکان را زمان مند می کند و در ربط با
امروز قرار می دهد. زمان عرفی را با زمان قدسی پیوند می
زند . اصلاً قرارنیست این اسطوره ها خیلی رنگ و بوی
انسانی و این زمانی داشته باشند تا بتوانند مومن را به
خیال بیندازند ، حافظه مذهبی او را بپوشانند و او را پشت و
پناه عاطفی دهند . اسطوره ها توضیح نمی دهند و فقط واسطه
ای می شوند برای توضیح دادن ، برای فهمیدن . وجهه سمبلیک
اسطوره امر انتزاعی را از امر واقعی تفکیک نمی کند و در آن
واحد هم واقعی اند ، هم تخیلی و هم سمبلیک. تاریخیتی
غریب دارند چرا که قابل ارزیابی نیست. آئین و مناسک مذهبی
در حقیقت وظیفه شان زمان دار کردن بی زمانی و مکان مند
ساختن بی مکانی اسطوره هاست، از طریق پر کردن این خلاء
توسط تکرار اعمالی سمبلیک . در نتیجه تلاش برای زیر
سوال بردن این نسبت و تناسب بی فایده است و با مقاومت
روبرو خواهد شد.
2- سوال دوم: چگونه می شود ،
اصلاً مگر می شود تاریخ را – تاریخ مذهب را تبدیل به
موضوع شناخت کرد ، آن هم در زمانه و شرایطی که تاریخ را
هنوز دارند زندگی می کنند؟
رویکرد مومنانه خواهد گفت :
که
تو با کشاندن پای چهره های مقدس و اسطوره های مذهبی به
امروز و زندگی امروز و... آنها را خراب می کنی ، از قدسیت
می اندازی . بگذار همانجا که هستند باشند ، نباید آنها را
به دعواهای دنیا کشاند.
علمای علوم اجتماعی و روشنفکران نیز خواهند گفت:
برخورد ابزاری با تاریخ یعنی همه امیدها و آرزوهای
امروزینمان را که احتمالاً با دیروز فرق کرده در یک عصر
طلایی از دست رفته تحقق یافته نشان دهیم. در نتیجه هر
برخورد ابزاری با تاریخ یا به قصد ساخت و ساز یک اسطوره
است و یا به قصد ساخت و ساز یک اتوپیا. اسطوره ها به
سرچشمه ها بر می گردند و اتوپیا ها به سر شاخه ها کار
داردند. اسطوره ها ،آن باید باشدی هستند که دیگر نیستند ،
اتوپیا ها، آن باید باشدی که هرگز نبوده اند و باید
تحققشان داد. اسطوره ها حسرت بارند و اتوپیاها امید
برانگیز. برخورد ابزاری با تاریخ دیگر اسمش ارتقاء
شناخت و آگاهی نیست. کور می روی و کور برمیگردی.
بازخوانی تاریخ مقدس از خلال امیدها و آرزوها و حسرت های
امروزین ، دیگر اسمش تاریخ نیست، نامش تاریخ مقدس است،
ایدئولوژیک دیدن معرفت است و آگاهی.
روشنفکر دینی که نه آن است و نه این ، باید بتواند به هر
دو سوال پاسخ بگوید. او نمی تواند فقط مومنانه برخورد
کند. برای او البته لازم است که بداند چرا مومن نیازمند
پیوند خوردن با زمان قدسی است و یا نیازمند گریستن بر
اسطوره هایش و یا برای دین ورزی نیازمند حسرت و دلتنگی،
اما برای او کافی نیست. او می خواهد مومن را در دینداری اش
تغییر دهد تا نسبتش با خود، با محیط و با جهان عوض شود ،
تا چیز ی عوض شود. تا فقط حسرت نباشد ، اقدام هم باشد.
از سوی دیگر روشنفکر دینی نمی تواند فقط آکادمیک و بی
طرفانه و علمی برخورد کند. برای او لازم است که بداند
چگونه می توان به گذشته بی فیلتر باورها و عینک آرزوها
نگاه کرد اما کافی نیست چرا که از جایگاه زنده و فعال آن
تاریخ در حال حاضر اطلاع دارد و رسالت خود را ایجاد تغییر
در نسبتی میداند که اذهان با گذشته ای که حاضراست و زنده
برقرار کرده اند.
در
حقیقت او می خواهد آنچه که هست را به کمک آنچه که هست-
ذهنیت های موجود- تغییر دهد. او نه منکر ایمان است و نه
منکر رویکرد علمی در عین حال که منتقد دینداری موجود-
توجیه آنچه که هست - و بی طرفی عالمانه - توضیح آنچه که
هست- است.
بنابر این روشنفکر دینی هم در برابر توجیه می ایستد و هم
نمی تواند به توضیح بسنده کند.
پاسخ روشنفکران دینی به این دو
پرسش چیست . چه می تواند باشد؟
در
مورد نقد اول؛ یعنی افسون زدایی از دین در پرتو نگاه
تاریخی شاید بتوان چنین پاسخی را عرضه کرد:
برخورد تاریخی با دین ، جانشین کردن تاریخ به جای دین
نیست . اصلاً قرار نیست برخورد تاریخی، دین را از کارکرد
خودش بیندازد و مثلاً قطعیت های دینی را نسبی کند.
اتفاقاً و ای بسا یاد می گیرد و یاد می دهد که باید حق
ذهنیت های مومن را به رسمیت شناخت. این دو ربطی به هم
ندارند. رویکرد تاریخی ، ریشه ها وهزارتوهای شکل گیری
مذاهب را نشان می دهد . مثلاً امروز به یمن همین بر خورد
تاریخی با مسیحیت است که روشن می شود که مسیحیت ار مذهب
اسرائیل قدیم و یهودیت دور دوم خارج شده و نشئت گرفته و
اینکه انجیل، در صورتی که گسسته از این گذشته تاریخی اش
مطالعه شود غیر قابل فهم خواهد بود . نقد متون موسس، داده
های کتیبه های قدیمی، باستانشناسی و... یک نگاه عینی و
واقع گرایانه به مسیحیت اولیه را ممکن ساخته اند اما همه
این داده ها هیچ ضربه ای به ایمان مسیحی نزده است. امروز
مثلاً روشن است که متون مقدس یهودیت و مسیحیت ، بسیار
قدیمی اند و حتی گاه بسیار قدیمی تر از زمانه موسی و در
نتیجه خیلی نمی توان تعبیر وحی را در موردشان به کار گرفت
اما حتی این کشفیات این متون را از وجهه مقدسی که برای
پیروانشان دارد نینداخته اند.
در مورد اسلام که بسیار بیشتر از مذاهب دیگر تاریخیت دارد
، به طور اولی این کار مجاز است. هم از آن رو که دوره
اولیه شکل گیری اش ، از دیگر ادیان کوتاه تر بوده است و هم
نزدیکتر به ما است . حتی علوم اسلامی حق و وظیفه تعمیق
سنت، متکی بر شرایط وحی را به رسمیت شناخته اند و به کمک
شناخت زبان، علم لغت ، شناخت از شان نزول، علم حدیث
و...توصیه شده است که باید اسرائیلیات را کشف کرد و به
کناری زد. مقصود اینکه نگاه انتقادی به آنچه که به نام
اسلام، سنت، حدیث و... به ما معرفی می شود ، یک توصیه
اسلامی و دینی است. آن عقلانیتی که متدهای علمی در حوزه
تاریخ را شکل می دهد فقط راه دسترسی به یک شناخت سرد را
فراهم می کند و ادعای پاسخ گویی به همه نیازها و تاثیر و
تاثرات بشری را ندارد.
تاریخ مذهب، یک ضد مذهب نیست و قرار نیست جانشین آن شود.
حتی به این درد می خورد که مومنین بتوانند میان مذهب خویش
و فرهنگشان نسبتی برقرار کنند
و از غنای جهانی که گاه به فراموشی سپرده شده ، آگاه
گردند. برخورد تاریخی با تاریخ مذهب، نه تنهاریشه های ما
را می شناساند بلکه برای خود ادیان هم تاریخ می سازد و
روشن می کند که آنها نیز بر یک بستر تمدنی نشسته اند .
در
مورد نقد دوم : اسطوره سازی از تاریخ:
ماجرای برخورد ابزاری با تاریخ عمرش به اندازه خود تاریخ
است و منحصر به مثلاً روشنفکران دینی امروز ما نیست. از
آغاز تاریخ ، بشر به دنبال اشکال متعدد تاریخ ساختن و کسب
مشروعیت برای خود بوده است. از اسطوره ها شروع کرده و بعد
رسیده است به حماسه ها که اشکال دینامیک تر همان اسطوره ها
هستند و شکل انسانی شده اش . افسانه ها نیز به همین دلیل
ساخته شده اند . ملت ها ، نژادها و بسیاری از پروژه های
سیاسی بر اساس همین ساخت و ساز یک تبار اولیه، یک وضعیت
ایده آل آغازین شکل گرفته اند و آرام-آرام بشر یاد گرفته
است بر اساس ابزارهای ذهنی مدام در حال تغییر( زبان- کادر
روحی- روانی؛ هنجارهای زیبایی شناسی و اخلاقی ) به خود
همچون دیگری بنگرد. و نگاهش به دیروز ، ابزاری نباشد .
نگاه یکپارچه ساز بی زمان بی مکان اسطوره ای را به کناری
بگذارد و نسبتش را با زمان ، هر بار به شکل جدیدی تعریف
کند.
با
همه این اوصاف رویکرد علمی تاریخی نشان می دهد که:
الف- علم تاریخ:
اگرچه نسبی کردن امر نسبی است ،
اگرچه کارش این است که سهم آن چه که هست را از حقیقت بی
زمان جدا کند و آن چه که هست را قدسیت نبخشد. اگرچه
مورخ، بر خلاف مومن ، نه با امیدهای خود که با پرسش هایش
به سراغ گذشته می رود،
اما همین پرسش ها و فرضیات ، رنگ و بوی زمانه مورخ را
دارد و از همین رو، رویکرد خنثی به معنای مطلق به تاریخ
وجود ندارد. یا به تعبیر یکی از مورخان غربی ، هر تفسیر
تاریخی ای ، تفسیری معاصر است. مشاهده و تجربه دو حوزه
منفک نیست و نفس ماشهده واجد هیچ داده خامی نست، مشاهده
خود ساخت و ساز است، نوعی زاویه دید است. عالم همواره در
حال انتخاب است و از همین رو، هر تفسیر تاریخی ، خود یک
سند تاریخی است و بر همین اساس هر تفسیر تاریخی در معرض دو
تهدید قرار دارد: اسطوره سازی و اتوپیا پروری، دینی باشی
یا عرفی .تاریخ مدرن معاصر جهان، به خصوص اروپا، لبریز
است از پروژه های عرفی ای که برای پیش برد آن دست به همین
اسطوره سازی زده اند. تا اینکه به تعریف دقیقتری از علم
تاریخ رسیده اند.
توضیح
، کار علم است و کار تاریخ ، شناخت حادثه است . برخورد
علمی تاریخی، بازی و همدستی توضیح از یک سو و فهم تفسیر
حادثه، از سوی دیگر است. اگرچه موضوع مورخ ، زمان مند و
مکان مند است و جزو طبیعت و تحت قوانین طبیعی فرار دارد
اما از آنجا که موضوع ، انسان است و اکتورهای اجتماعی و
عنصر آگاهی دهنده در آن حضور دارند، توضیح کافی نیست.
تلاش برای بازیافتن آن معنایی که در پس پدیده ها ،
بازیگران الغاء می کرده اند ضروری تر است. کار مورخ،
روشنفکر نیز، نوعی مشارکت ذهنی در زندگی روانی دیگری نیز
هست. (ویلهلم دیلته)آگاهی تاریخی ، توضیح انسان و امر
اجتماعی است از خلال و با تکیه بر عنصری به نام زمان، در
نتیجه روشنفکر دینی در عین حال که باید از اسطوره های دسته
جمعی فاصله بگیرد تا تاریخ را تبدیل به نوعی شناخت از
حقیقت کند، اما می داند که « موضوع تاریخ صرفاً طبیعت
نیست ، جهان روح نیز هست و مقصود ار روح ، البته آن ساحتی
از معنا است که نشانه فعالیت روانی سوژه های زنده را با
خود دارد.»(ویلهلم دیلته)روشنفکر نمی تواند به این واسطه،
یعنی ذهنیت اسظوره ساز مومن بی توجه بماند.
-
برای پرهیز از این وسوسه دوگانه ای که در بالا بدان اشاره
شد - این دو خطر اسطوره و اتوپیا همین علم نسبی امر
نسبی- تاریخ –روشن کرده است که باید در آغاز
میان حافظه و تاریخ تفکیک قائل
شد
(هالواکس)و این دو را یکی نپنداشت و سپس این دو را در
گفتگو با هم قرار داد. حافظه در معرض مدام دیالکتیک
فراموشی و خاطره است زیرا آدمها حاملان آنند ، مرزهای
نامشخص دارد، معطوف به زندگی ها و تجربه های زیست شده است،
گزینشی است ، قابل دست کاری و دستخوش سوءاستفاده است،
رابطه اش با زمان نامعلوم است، وجهی جادویی و قدسی پیدا
می کند ، اما تاریخ نه با زمان درونی شده که با زمان
بیرونی کار دارد،
-
-
زمان را تکه-تکه می کند به ادوار تقسیم می کند ، از
تغییرات صحبت می کند و گسست های پی در پی را نشان می دهد،
-
-
موضوع شناخت است، فاصله گیری است و داشتن نگاهی انتقادی به
امر زیست شده
-
-
مفهموم ساز است و افسون زدا. معلوم است که این دو یکی
نیست و کسانی که این دو را یکی نشان داده اند به دنبال
تحقق پروژه هایی بوده اند غیر علمی.
-
با
این وجود این دو حوزه منفک ، آنقدرها هم که پوزیتیویست ها
می پنداشتند بی ربط به هم نیستند و برای بازسازی امر
تاریخی، و یا بازسازی گذشته می توانند به یکدیگر کمک
برسانند. مقصود از این تذکر آخری این است که هیچ مورخی و
هیچ رویکرد علم واری نمی تواند به این بعد، یعنی حافظه
جمعی ، و در اینجا، حافظه مذهبی مسلط ، بی اعتنا باشد
و نادیده اش بگیرد . رویکرد تاریخی - روشنفکر دینی باشی
یا عرفی - باید به این حافظه اسطوره ساز جامعه نظر داشته
باشد تا بتواند با کشف و فهم چرایی و مکانیزم آن ، او را
در گقتگو با تاریخ خود قرار دهد. و آرام آرام ، این امکان
را فراهم کند که مومن یا شهروند، به دیروز خود با فاصله
بنگرد. چه مقصودش برخورد علمی با تاریخ باشد و چه در تلاش
برای آزادسازی ذهنیت های متصلب اجتماع مومنین.
روشنفکر دینی باید یاد بدهد که برقراری نسبتی جدید با
گذشته الگو گرفتن ار دیروز نیست ، دستورالعمل استخراج
کردن نیست بلکه کسب روش است . غربی در مراجعه به تاریخ
باستانی رومی- یونانی خود الگو نگرفت، دستورالعمل نگرفت
متد برخورد آنها را با مقولات استخراج کرد و به یمن همان
متد رنسانس را تدارک دید. ساختن یک عصر طلایی از دست
رفته بی فایده است چون آن عصر طلایی اتفاقاً شروع ساخت و
ساز یک وضعیت ایده آل بوده است و نه پایان آن وضعیت ایده
آل.
در
پایان بر گردیم به همان وضعیت دوگانه خواسته ها و نیازهای
دیندار امروز:
این پاسخ ها که داده شد ، حتی اگر قانع کننده باشند، علمی
و مستدل باشند این پرسش را منتفی نمی کنند:
چگونه می شود، با کدام زبان و با متوسل شدن به کدام روش می
شود به دلی که درد دارد، وجدانی که زخمی است و دینداری که
خود را همیشه تاریخ مقصر می دانسته است گفت که برای خروج
از درد، درمان زخم و پایان دادن به این حس باستانی قصور،
گریه نکن ، اقدام کن. روشنفکر دینی، امروز مجبور است به
این چگونگی ، به راههای کشف این زبان جدید و روش های
متفاوت بیندیشد اگر نخواهد روی دست خودش بماند. اگر بخواهد
به دلهای مومنین راه پیدا کند تا اسباب رهایی سرها را نیز
تدارک دیده باشد. یکی از این روش ها می تواند اتفاقاً همین
برخورد تاریخی با تاریخ خود باشد با دادن چند توصیه:
-
تاریخ را باحافظه یکی نگیر(به تعبیر شریعتی عقیده ات را،
ایمانت را از دست عقده ات مصون بدار .-
-
حافظه مذهبی ات را با تاریخ خود در گفتگو قرار بده تا
عقده هایت سر باز کند.
-
از دیروز درس بگیر: یعنی روش . نه الگو و نه دستورالعمل.
-
آرزوهایت را پاس بدار نه از طریق پیوند زدن آنها با یک
حسرت باستانی بلکه ازطریق پیوند زدن با یک امید.
***